بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد

– ایرج بسطامی : زادۀ ۱ آذر ۱۳۳۶ بم – درگذشت ۵ دی ۱۳۸۲ بم

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد ایرج بسطامی در سال ۱۳۳۶ در شهرستان بم از خانواده‌ای هنرمند متولد شد. هر یک از اعضای خانواده او، از جد پدری گرفته تا پدربزرگ و پدر در زمینه خواندن آواز و نواختن سازهای مختلف تجربه داشتند. تولد و رشد ایرج در چنین خانواده‌ای به همراه استعداد ذاتی اش موجب گردید که او از پنج سالگی به خواندن آواز علاقه نشان دهد.

این علاقه و پیگیری موجب شد که پدر بزرگ به استعداد شگرف وی در زمینه فراگیری آواز پی برده و بارها به دیگران تأکید کند «او در آینده خواننده بزرگی خواهد شد». از این رو، پدر ایرج کمر همت بست تا این کودک مستعد را در مسیر صحیح آموزش قرار دهد و اینگونه شد که ایرج نخستین معلم آواز خویش را در خانه و در هیئت پدر یافت.

وی در سنین نوجوانی مجذوب عمویش یداله بسطامی بود که مردی مهربان و از نوازندگان چیره‌دست بم و معلم موسیقی بود. در همین ایام گروهی با همکاری برادران بسطامی (ایرج، عباس و محمدعلی) و محمدجواد خداوردی (شوهر خواهر ایرج) و نادعلی بنی اسدی و با سرپرستی یداله بسطامی تشکیل شد که در رادیو و تلویزیون آن زمان و اردوهای رامسر اجرای برنامه داشتند. پس از آن ایرج با کمک زنده یاد حسین سالاری (از نوازندگان نامدار کرمانی) به کلاس آواز استاد محمدرضا شجریان راه پیدا کرده و به فراگیری آواز و ردیف‌های آوازی پرداخت. در آن زمان او علی‌رغم مشکلات راه و مسافت زیاد، هفته‌ای یک بار به عشق فراگیری آواز از بم به تهران می‌آمد.

ایرج بسطامی پس از چندی اتاقی در محله پامنار تهران اجاره کرد. به دلیل وقایع انقلاب تمرین‌های آواز برای او بسیار دشوار بود. اما وی تا آن جا که می‌توانست به این تمرین‌ها ادامه داد. بسطامی مدت‌ها بعد در منزل استاد شجریان با پرویز مشکاتیان (آهنگ ساز و نوازندهٔ نامی سنتور) آشنا شد و این آشنایی منجر به شروع همکاری‌های بسطامی و گروه عارف شد.

پرویز مشکاتیان درباره آشنایی خود با ایرج بسطامی گفته است: اولین بار ایرج بسطامی را در خانه محمدرضا شجریان دیدم. در آن زمان ما چاووش را داشتیم. به خاطر شرایط اجتماعی آن زمان به خواننده‌های بیش تری با صداهای متفاوت نیاز داشتیم. من پشت در کلاس آواز استاد شجریان نشسته بودم تا هنرجوها مرا نبینند. از آن جا بود که از صدای بسطامی خیلی خوشم آمد. ایشان صدای خوبی داشتند و مثل همه آدم‌های کویر نشین آدم خیلی مهربان و خوبی بود، بعد از کلاس مدتی با او صحبت کردم تا با نقطه نظراتش راجع به هنر و آواز و انگیزه خواندش آشنا شوم؛ ولی آن قدر ساده یافتمش که مصمم شدم تا با او یک سالی در مورد قضایای پیرامونی سوای موسیقی به گپ و گفتگو بنشینم.

ایرج بسطامی پس از ۷ سال، کلاس‌های استاد شجریان را رها کرد و به فراگیری مبانی موسیقی نزد پرویز مشکاتیان پرداخت و کم‌کم نخستین آلبوم‌های خود را با مشکاتیان منتشر کرد. آلبوم‌های افشاری مرکب، مژده بهار، افق مهر و وطن من در همین دوره به بازار عرضه شدند. افشاری مرکب نخستین اثر ایرج بسطامی بود که در سال ۱۳۶۸ منتشر شد. بدین ترتیب محمدرضا شجریان و پرویز مشکاتیان، بسطامی را به جامعه معرفی کردند و این گونه فعالیت حرفه‌ای ایرج بسطامی به صورت رسمی آغاز شد.

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد در واقع استاد پرویز مشکاتیان افشاری مرکب را ساخت و بسطامی در اوج آمادگی آن را اجرا کرد. قرار بود که این برنامه پنج شب در تالار رودکی اجرا شود اما به علت استقبال گسترده مردم، اجرا دو شب دیگر تمدید شد. بعد از آن نوار افشاری مرکب به بازار آمد. صدای بسطامی با استقبال مردم روبه رو شده بود. گروه عارف به سرپرستی پرویز مشکاتیان و آواز بسطامی برای اجرای کنسرت به اروپا رفت. در آن زمان بسطامی حدود ۳۳ سال داشت و اجرای این کنسرت‌ها شروعی برای موفقیت‌های بعدی او به شمار می‌آمد.

یکی دیگر از آثار ایرج بسطامی بوی نوروز است که حاصل همکاری او با گروه دستان و آهنگ سازی حمید متبسم می‌باشد و از کارهای به یادمادنی موسیقی ایران است.

ایرج بسطامی با همکاری کیوان ساکت آلبوم‌های فسانه و بی کاروان کولی و با کورش متین، سکوت و با حسین پرنیا آلبوم‌های صوتی خانه بوی گل گرفت، رقص آشفته و حال آشفته و آلبوم تصویری کنسرت بسطامی و گروه همایون (گل‌پونه‌ها ۱) را خلق کرد.

البته آلبوم حال آشفته شامل دو بخش می‌باشد: بخش اول مربوط به کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در تابستان ۱۳۷۸ در ارگ بم می‌باشد و بخش دوم با صدای رضا رضایی پایور پس از درگذشت بسطامی اجرا شده است.

تصنیف گل پونه‌ها (که بسطامی آن را در آلبوم رقص آشفته منتشر کرد اما پس از مرگ بسطامی نسخه‌های دیگری از آن در آلبوم‌های حال آشفته و کنسرت بسطامی و گروه همایون (گل‌پونه‌ها ۱) منتشر شد) پس از مرگ وی در ایران آوازه ملی یافت. تصنیف گل پونه‌ها، معروف ترین اثر با صدای ایرج بسطامی است.

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد درباره کنسرت گل‌پونه‌ها ۱ این توضیح را می‌توان داد که این اثر تنهاترین اثر تصویری انتشار یافته از ایرج بسطامی است و مربوط به کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در کرج (اجرا در زمستان ۱۳۷۸) که کنسرت گل‌پونه‌ها نامیده شده است، می‌باشد. این کنسرت شامل دو بخش است و کنسرت گل‌پونه‌ها ۱ (در دستگاه همایون) بخش اول آن است که از سوی انتشارات آواز بیستون تصحیح و به بازار آمده است. بخش دوم این کنسرت که قاعدتاً باید آن را کنسرت گل‌پونه‌ها ۲ نامید در دستگاه شور می‌باشد و هنوز انتشار رسمی نیافته است.

البته لازم است ذکر شود که کنسرت گل‌پونه‌ها ۱ تنها ترین اثر تصویری ایرج بسطامی نیست. کنسرت ایرج بسطامی و گروه دستان نیز یک اثر تصویری دیگر از ایرج بسطامی است اما با این تفاوت که این اثر برخلاف کنسرت گل‌پونه‌ها ۱ به صورت رسمی انتشار نیافته و تنها با یک دوربین از رو به رو ضبط شده است. کنسرت بسطامی و گروه دستان در زمستان سال ۱۳۷۱ اجرا شده است.

همچنین آلبوم موسم گل حاصل همکاری او با محمدرضا درویشی بود و در آن برخی از تصانیف خوانده شده توسط قمرالملوک وزیری را بازخوانی کرد. این آلبوم به همراه بی کاروان کولی تنهاترین آثار ایرج بسطامی می‌باشند که در آن بیش تر سازهای استفاده شده سازهای غربی می‌باشند. در این مجموعه پرویز مشکاتیان کار نظارت بر اجرا و نوازندگی سه تار را بر عهده داشت.

ایرج بسطامی در سن ۴۰ سالگی به اوج فعالیت خود رسید و در طول ۱۴ سال فعالیت ۱۱ آلبوم موسیقی ماندگار، به یادگار گذاشت. آوازهای ایرج بیش تر بر پایه سنتور بود و در گام‌های بلند هیچ‌کس به مهارت وی نرسید، همچنین آوازهای دشتی و محای او نیز در کرمان و کل ایران دارای شهرت بسیاری است.

سال های پایانی و مرگ ایرج بسطامی
ایرج بسطامی در اوج فعالیت هنری خود با مرگ برادرش (نصرت الله بسطامی) رو به رو می‌شود و از این رو برای سرپرستی خانواده برادرش به بم بازمی گردد. او علاقه زیادی به برادر از دست رفته اش داشت. زمانی که برای تحصیل آواز به تهران رفته بود، برادر مخارج زندگیش را تقبل کرده بود و این بار نوبت ایرج بود که به بازماندگان برادرش ادای دین کند.

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد بسطامی هرگز ازدواج نکرد و با وجود این که در فقر شدید به سر می‌برد، سرپرستی خانوادهٔ برادر مرحومش (نصرت الله بسطامی) را بر عهده گرفت. بسطامی بسیار فروتن بود و شاید این تواضع یکی از علت‌های کم تر شناخته شدنش تا قبل از خاموشی بود. او اجازه نمی‌داد عکسش بر روی نوارهایش درج شود و یا مقاله‌ای در موردش نوشته شود.

به دلیل مشکلات معیشتی ایرج بسطامی از سال‌های پایانی دهه ۷۰ دیگر کار جدی نکرد. با این همه پرویز مشکاتیان یادآور می‌شود که او یکی از پرتیراژترین آلبوم‌های موسیقی را به بازار عرضه کرد، آلبومی که وطن من نام دارد و روی شعری از ملک الشعرا بهار ساخته شده است که چنین آغاز می‌شود: ای خطه ایران مهین ای وطن من. این قطعه (تصنیف وطن من) مربوط به آهنگی از پرویز مشکاتیان است که از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شد.

این مطلب هم ناگفته نماند که بیش تر آثار ایرج بسطامی (به عنوان مثال بی کاروان کولی، خزان و آرزو و بداهه خوانی و بداهه نوازی) پس از مرگ او انتشار یافتند. او بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد و علت این موضوع همان چیزی است که در بخش ویژگی‌های شخصیتی او ذکر شده است، تواضع او. بسطامی تا جای امکان اجازهٔ این که تصویری از او روی آلبوم‌هایش چاپ شود را نمی‌داد.

برخی از آثار بسطامی که پس از مرگش انتشار یافته‌اند مربوط به اجراهای خصوصی و ضبط‌های خارج از استودیوی او هستند (مثل خزان و آرزو) و طبق آن چه روی جلد آلبوم خزان و آرزو نوشته شده است، نباید انتظار داشت که از کیفیت استاندارد برخوردار باشند. هر چند این آثار پیش از انتشار پالایش و تصحیح شده‌اند.

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد او به دور از جنجال و هیاهوی هنری در شهرستان بم و استان کرمان، به تدریس آواز برای جوانان محروم و مستعد بم و سرپرستی خانواده برادر مرحومش پرداخت.

وی که در اواخر عمر کوتاهش، به زادگاهش بم پناه آورده بود و در خانهٔ کاهگلی پدر زندگی می‌کرد، سرانجام در سحرگاه پنجم دی ماه ۱۳۸۲، و در پی زلزله بم زیر آوار ماند و به زرق و برق جهان و تمام متعلقاتش وداعی بلند گفت. در طی این زمین لرزه، ایرج بسطامی به همراه تمام اعضاء خانواده برادرش (به جز خاطره، دختر برادر ایرج) درگذشتند.

پس از زمین لرزه بم فاطمه بسطامی (خواهر ایرج) و محمدعلی بسطامی (برادر ایرج) بنیاد فرهنگی هنری ایرج بسطامی را تاسیس کردند و از فعالیت‌های این بنیاد می‌توان به برگزاری تلاش برای معرفی افراد به جامعه، برگزاری مراسم نکوداشت زنده یادان استاد پرویز مشکاتیان و ایرج بسطامی اشاره کرد.

محمدعلی بسطامی (برادر ایرج بسطامی) در گزارشی از نشست مطبوعاتی نخستین جایزه آوازی ایرج بسطامی درباره معرفی جوانان اهل موسیقی به جامعه با بیان این که شجریان و مشکاتیان، ایرج را به جامعه شناساندند، گفت: به یقین ما در تمام مراحل کاری (معرفی موسیقی دانان به جامعه و..). مدیون این دو استاد بزرگ هستیم. البته یکی دیگر از فعالیت‌های این بنیاد تقدیر از هنرمندان در زمان حیاتشان است که در این باره می‌توان به مراسم بزرگداشت استاد پرویز مشکاتیان اشاره کرد.

بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد همچنین کتابی تحت عنوان سکوت گویا وجود دارد که در آن مجموعه نوشته‌های درباره ایرج بسطامی و تمامی آثار خوانده شده توسط وی گرد آمده و از سوی انتشارات آتنا به بازار کتاب عرضه شده است. مسعود زرگر این کتاب را از مقالات و نوشته‌های کسانی چون علی شیرازی گردآوری کرده است.

سخن پرویز مشکاتیان در مصاحبه‌ای درباره ایرج بسطامی: “تنها افتخارم در زندگی این است که ترانه وطن من با صدای ایرج، از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شد.”

سخن محمدرضا شجریان درباره‌ی ایرج بسطامی: بسطامی! خداوند گوهری به تو داده و من می‌خواهم این گوهر را شکل بدهم. او ۶ سال شاگرد من بود. تا میانه دوره عالی هم با من کار کرد. آینده خوبی برایش پیش بینی می‌کردم. گلی بود که خیلی زود پرپر شد.

آثار ایرج بسطامی
افشاری مرکب زمستان ۱۳۶۸ نخستین اثر با صدای ایرج بسطامی، مربوط به کنسرت گروه عارف به سرپرستی و آهنگ سازی پرویز مشکاتیان در تالار رودکی، اشعار از سعدی شیرازی، حافظ شیرازی و باباطاهر
افق مهر ۱۳۶۹ کنگره بین‌المللی بزرگ داشت خواجوی کرمانی، تصنیف مست و خراب (از معروف ترین آثار بسطامی که حاصل آهنگی از مشکاتیان بر روی شعر از خواجوی کرمانی بود) در این مجموعه انتشار یافته است.
مژده بهار زمستان ۱۳۷۱ مربوط به کنسرت بسطامی با گروه عارف در اروپا و شرکت در فستیوال جهانی موسیقی روح زمین
کنسرت ایرج بسطامی و گروه دستان زمستان ۱۳۷۱ در دستگاه‌های سه گاه و همایون، کنسرتی در زمستان سال ۱۳۷۱ (دی و بهمن ماه ۱۳۷۱) در مجموعه فرهنگی آزادی، میدان آزادی، بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد ساخته‌های کیانی نژاد که در این کنسرت اجرا شدند بعد از آن با صدای بسطامی در هیچ آلبومی انتشار نیافتند، این اثر به صورت رسمی از سوی هیچ ناشری انتشار نیافته و تنها با یک دوربین ضبط شده است
بوی نوروز زمستان ۱۳۷۱ تصنیف‌های عقرب زلف (تصنیف اصفهان) و باده شبگیر اولین بار در کنسرت ایرج بسطامی و گروه دستان با صدای ایرج بسطامی اجرا شدند
خانه بوی گل گرفت انتشار اول در ۱۳۷۲ و تصحیح در ۱۳۸۷ این آلبوم ابتدا با نام تحریر خیال در سال ۱۳۷۲ انتشار یافت و در سال ۱۳۷۸ تصحیح شد و با کیفیتی بهتر با این نام (خانه بوی گل گرفت) توسط انتشارات نواگر به بازار عرضه شد، این اثر در دستگاه‌های شور و همایون اجرا شده است
وطن من پاییز ۱۳۷۶ تصنیف وطن من در این آلبوم از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شده است، در این آلبوم اشعار ملک الشعرا بهار و حافظ شیرازی به اجرا شده است
موسم گل در این آلبوم پرویز مشکاتیان نظارت و نوازندگی سه تار و محمدرضا درویشی علاوه بر سرپرستی، تنظیم قطعات و آهنگ سازی قطعهٔ جامه دران را بر عهده داشته‌اند
فسانه در دستگاه راست پنجگاه و آواز ابوعطا، اشعار از نیما یوشیج، پرویز ایرانپور، سعدی، حافظ، ناصر خسرو، اسماعیل خویی و دکتر وحید موحد
سکوت انتشار اول در پاییز ۱۳۷۸ و انتشار دوم در بهار ۱۳۸۳ اجرای تصانیفی از زنده یاد محمد میرنقیبی در دستگاه شور، آواز دشتی، بیات ترک و دستگاه سه گاه، به همراهی تار استاد جلیل شهناز، تنظیم کوروش متین
رقص آشفته ۱۳۸۱ نسخهٔ استودیویی معروف ترین اثر ایرج بسطامی، تصنیف گل پونه‌ها (آهنگی از حسین پرنیا بر روی شعری از هما میر افشار) در این آلبوم منتشر شده است
ظهور ۱۳۸۳ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، در دستگاه شور، آواز دشتی و دستگاه چهارگاه، طبق آن چه بر روی جلد اثر نوشته شده است این اثر زمانی که ایرج بسطامی در زنجان بوده در بهار ۱۳۸۲ ضبط شده است
خزان و آرزو ۱۳۸۳ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، بداهه خوانی ایرج بسطامی به همراه بداهه بیوگرافی ایرج بسطامی ، هنرمند متواضعی که بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد نوازی تار و سه تار حسین مجیدیان، اجرای تصانیفی از ساخته‌های همایون خرم و پرویز یاحقی در آواز دشتی و بیات اصفهان، مقدمه براساس ساختهٔ جلیل شهناز به همراه جهارمضرابی براساس ساخته احمد عبادی
کنسرت راست پنجگاه پاییز ۱۳۸۳ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، حاصل کنسرت ایرج بسطامی با گروه عارف به سرپرستی و آهنگ سازی استاد پرویز مشکاتیان در دستگاه راست پنجگاه، انتشار در دو لوح فشرده، پیش از این مشکاتیان لوح فشردهٔ اول را با صدای علی رضا افتخاری در آلبوم به نام مقام صبر منتشر کرده بود و قطعاتی از لوح دوم نیز در آلبوم افق مهر بسطامی منتشر شده بودند
بی کاروان کولی پاییز ۱۳۸۳ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، در این آلبوم اشعار وحید موحد، ه. ا. سایه، مهدی اخوان ثالث به اجرا شده است، سرپرست ارکستر: کیوان ساکت
حال آشفته زمستان ۱۳۸۳ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، شامل دو بخش می‌باشد: بخش اول مربوط به کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در تابستان ۱۳۷۸ در ارگ بم می‌باشد (که در آن نسخهٔ دیگری از تصنیف گل پونه‌ها اجرا شده است) و بخش دوم با صدای رضا رضایی پایور که پس از درگذشت بسطامی اجرا شده است
بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان شماره‌های ۲ و ۳ زمستان ۱۳۸۵ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، پرویز مشکاتیان منتخب ساخته‌های خودش را که با صدای ایرج بسطامی اجرا کرده بود را یک بار دیگر در آلبوم‌های بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان ۲ و بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان ۳ منتشر کرد. مجموعه ۳ آلبوم بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان شامل آهنگ‌های ساخته شده توسط استاد مشکاتیان است که با خوانندگان مختلف اجرا کرده و در هر یک از این ۳ آلبوم از اجراهای چند خواننده استفاده کرده است. علاوه بر ایرج بسطامی در این مجموعه آثاری از خوانندگانی چون استاد محمدرضا شجریان و شهرام ناظری به چشم می‌خورد.
بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی ۱۳۸۶ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، گزیده‌ای از دو کنسرت خصوصی ایرج بسطامی (با سه تار نوازی بهداد بابایی) که در بین سال‌های ۷۳ تا ۷۵ ضبط شده است. این اثر شامل تصنیف‌های معروفی چون خوشه چین و یار بیگانه نواز می‌شود
کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون (گل‌پونه‌ها ۱) انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، آلبوم تصویری شامل بخش اول یکی از کنسرت‌های بسطامی و گروه همایون در کرج در دستگاه همایون که در زمستان ۱۳۷۸ اجرا شده است، همان طور که می‌دانیم نسخه ضبط شده در استودیوی تصنیف گل پونه‌ها در آلبوم رقص آشفته منتشر شد و در آلبوم حال آشفته و این آلبوم نسخه‌های کوتاهی از اجراهای زندهٔ این تصنیف انتشار یافتند، بخش دوم این کنسرت که کنسرت گل‌پونه‌ها ۲ نام دارد در دستگاه شور می‌باشد و به خاطر عدم رضایت خانواده ایرج بسطامی هنوز منتشر نشده است

 
منابع : وب سایت رسمی بنیاد فرهنگی زنده یاد ایرج بسطامی – ویکی پدیا
ویرایش و نشر : ایران ادیب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *